در همایش سدهای بزرگ: پیامدها و جایگزین ها مطرح شد

ما تاكنون بیش از 100 سد ساخته ایم كه حتی برای نمونه یك ارزیابی تطبیقی بر ساخت این سدها انجام نگرفته است. فاطمه ظفرنژاد پژوهشگر در زمینه آب در همایش سدهای بزرگ: پیامدها و جایگزین ها با تاكید بر نادرستی شیوه تحلیل سدها و تخصیص نادرست منابع در چارچوب تصمیم گیری های ناشفاف دولتی گفت: سد سازی تنها راه حل جبران كمبود آب نیست. در مدیریت عرضه خیلی از قنات ها را از بین بردیم. سد بار نیشابور باعث شد تا قنات هزار ساله یی كه تمام اراضی كشاورزی پایین دست منطقه را در طول سال ها آبیاری می كرد خشك شود. مسوولان به بهانه آبیاری زمین های كشاورزی این سد را احداث كردند تا همان آبیاری را انجام دهد كه سال ها توسط قنات از زیرزمین صورت می گرفت. اما اكنون حجم قابل ملاحظه یی از این آب تبخیر می شود.
    
    وی با اشاره به تضادهای بخش آب ایران با اصل 44 قانون اساسی گفت: همچنین این بخش با توسعه پایدار نیز در تضاد است. این پژوهشگر مدیریت تقاضای آب را به چهار بخش تقسیم كرد و افزود: اولین بخش شامل برنامه ریزی كاهش هدررفت آب است. در شبكه های شهری طبق آمار سازمان ملل 50 درصد آب شهری هدر می رود. در شبكه های كشاورزی ایران میانگین هدررفت آب 70 درصد است. دومین قسمت برنامه ریزی كاهش مصرف است مانند كشاورزی قطره یی، استفاده از شیرهای پایشگر، ظرفیت سازی و غیره. ظفرنژاد سومین بخش از مدیریت تقاضای آب را كاربرد ابزارهای مالی مانند حذف یارانه دانست.
    
    وی معتقد است یارانه آب به نفع قشر ثروتمند جامعه است و آنها برای استخرهای آب و شستن زمین یا ماشین از این آب یارانه یی استفاده می كنند. همچنین مشاركت های انجمن های غیردولتی و ذینفعان در تصمیم گیری چهارمین بخش از مدیریت تقاضای آب است. وی در بخش دیگر سخنانش در مورد مدیریت عرضه آب گفت: ما می توانیم آب های مصرفی را بازیافت كنیم. این بازیافت شامل بازیافت زه آب كشاورزی، بازیافت زه آب شرب شهری، افزایش كاربرد هر متر مكعب آب و بازچرخانی آب صنعتی است. در حالی كه در ایران هیچ بازیافت آبی دیده نمی شود در ژاپن آب های استفاده شده 25مرتبه مورد استفاده قرار می گیرد. این پژوهشگر توسعه و احیای روش های پایدار منابع آب زیرزمینی، گردآوری و دروی باران و مهار پایدار آب های سطحی سدهای كوچك و بندها با رعایت هزینه موثر را سه عامل دیگر موثر در مدیریت عرضه آب عنوان كرد.
    
    وی با تاكید بر اینكه سالانه 5 تا 10 میلیارد مترمكعب از آب تجدیدپذیر كشور در مخزن سدها تبخیر می شود، گفت: سدها تنها توهم توسعه منابع آبی را ایجاد می كنند و مطالعات در بخش آب جنبه تزئینی دارد. نارسایی های مزمن سد سازی، ساخت و ساز بسیار شتابزده و اجرازدگی در توسعه آبخیزها مشكلات سدهای ما است. سد كرخه كه بزرگ ترین سد كشور است به تنهایی 30 میلیون مترمكعب تبخیر در سال دارد.
    
    محمد درویش، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع با اشاره به وجود 93 سد بزرگ مخزنی و تدارك ساخت سه برابر سدهای موجود در آینده گفت: ساخت همزمان 90 سد در كشوری كه نرخ فرسایش و جابه جایی خاك در آن بیش از 5 میلیارد تن رسوب سالانه است، افتخار دارد یا شرمندگی؟ وی با اشاره به نوشته هرودوت درباره شبكه پیچیده تاسیسات آبیاری در زمان هخامنشیان گفت: در آن زمان با مهار 20 میلیارد متر مكعب آب، حدود5/1 میلیون هكتار زمین را كشاورزان ایرانی آبیاری می كردند.
    
    درویش با تاكید بر اینكه حداقل 15 درصد از كل تولیدات كشاورزی كشور ضایع می شود، مقدار ضایعات تولیدات كشاورزی را بالغ بر 15 میلیون تن عنوان كرد و گفت: با لحاظ كردن مقدار كارایی مصرف آب محصولات تولیدی (یعنی رقم 63 صدم كیلوگرم بر متر مكعب )، مقدار ضایعات آب از طریق ضایعات محصول 24 میلیارد متر مكعب محاسبه می شود. این مقدار ضایعات آب از نظر حجم برابر دست كم 70 درصد آب ذخیره شده در پشت 93 سد احداث شده كنونی در كشور است.وی در بخش دیگری از سخنانش گفت: اگر مجموع مساحت اراضی كشاورزی فاریابی را كه در پشت سدهای احداث شده قرار گرفته اند و در انتظار آب های اهدایی به سر می برند، حدود یك و نیم میلیون هكتار در نظر بگیریم، در بهترین شرایط با اختصاص بودجه های كنونی تنها می توان به تجهیز سالانه 20 هزار هكتار از اراضی كشاورزی پایین دست به كانال های آبیاری فرعی امیدوار بود، یعنی 70 سال زمان لازم است تا سدهای كنونی كشور مجهز به كانال های آبیاری شوند: زمانی كه اغلب این سدها به پایان عمر مفید خود رسیده و به دلیل پر شدن رسوبات بیشتر شبیه یك زمین فوتبال می شوند.
    
    درویش با اشاره به اینكه تنها كافی است مصلحت ملی را بر دغدغه ها و ملاحظات یا سازمان متبوع خود ترجیح دهیم و به سرافرازی ایران بیندیشیم، گفت: سرآمد بودن در پیشتازی سد سازی هنگامی افتخار دارد كه بخش های مرتبط با این حوزه از بودجه و منابع انسانی كافی و متخصص برخوردار باشند. نه اینكه از نظر اختصاص سرمایه گذاری های دولتی در بخش كشاورزی، در بین 165 كشور جهان، جایگاه 143 را از آن خود كرده باشیم.
    
    دكتر محمد سعید كدیور مشاور بین المللی مهندسین مشاور یكم با اشاره به كمیسیون جهانی سدها كه از سال 1997 در كشور سوئیس آغاز به كار كرده است، گفت: این كمیسیون در طول سال های 2000-1997 به شیوه یی استثنایی توانست كار بسیار پیچیده ارزیابی اساسی و بازبینی جامعی را از پیامدهای گوناگون شش دهه فعالیت های سدسازی در جهان به ثمر برساند. سپس با جمع بندی فراگیر از عملكردها و دستاوردهای گذشته (چه مثبت و چه منفی) چارچوب جدید تصمیم گیری و ویژگی های مورد نیاز آن را برای دست اندركاران كنونی و آیندگان پی ریزی و پیشنهاد كرد. وی این سند كه برای اولین بار در سطح جهانی مطرح شده بود را باعث تحول و چالش زیادی در نظام فكری و طرز عمل دست اندركاران سدسازی و اندیشمندان مباحث توسعه منطقه یی و محیط زیست دانست و گفت: كتاب سدها و توسعه عملكرد این كمیسیون را شرح می دهد. این كتاب با بررسی موانع دستیابی به توسعه پایدار و در فرآیند تصمیم گیری طرح های توسعه منابع آب، چارچوب جدیدی را براساس پنج محور ارزشی و هفت اولویت راهبردی پیشنهاد می كند. كدیور پنج محور ارزشی این كتاب را شامل مساوات، كارایی، تصمیم گیری مشاركتی، مفاهیم توسعه پایدار و مسوولیت پذیری می داند. در هفت اولویت راهبردی برای تصمیم گیری در مورد احداث سدها این مسائل مطرح شده است: كسب رضایت عمومی، ارزیابی جامع تمام گزینه های جایگزین، توجه به وضعیت سدهای موجود، حفظ پایداری حیات رودخانه ها و معیشت مردم، شناخت حقوق مردم و تقسیم منافع طرح بین آنها، تضمین اجرای تعهدات و استفاده از رودخانه های مشترك برای صلح، توسعه و امنیت. كدیور با تاكید بر اینكه ایران بعد از چین و تركیه به رتبه سوم در ساخت سد در جهان رسیده است، گفت: جامعه بین المللی برقابی (IHA) به عنوان یكی از نمایندگان كلیدی صنعت سد سازی در جهان زمانی كه این كتاب چاپ شد، در سال 2004 تصمیمات خود را بر پایه این كتاب گرفت. عباس محمدی مدیر گروه دیده بان نیز با اشاره به اینكه تنها 7 درصد برق كشور توسط سدها تامین می شود، گفت: با توجه به آمار دو مقوله اصلی سد سازی كه سدها به ما آب و برق می دهند، دروغ است. وی همچنین درباره عدم توانایی سدها در جلوگیری از سیل و خرابی گفت: سدها به هیچ عنوان جلوی سیل ها را نمی گیرند، زیرا با وجود ساختن سدهای بی شمار تعداد سیل ها و خرابی ها نیز به مراتب بیشتر شده است. همچنین در این همایش مهدی فریور كارشناس ارشد راه و ساختمان درباره حقوق فرهنگی ملت در توسعه آبادانی و رضا مرادی غیاث آبادی نویسنده و پژوهشگر در زمینه اختر باستان شناسی نیز درباره سد سیوند و تنگه بلاغی صحبت كردند. همچنین در این همایش هیچ كدام از مسوولان و كارشناسان سدسازی كه دعوت داشتند شركت نكردند